HSEQ
وبلاگی درباره بهداشت - ایمنی - محیط زیست - کیفیت در کار و زندگی
صفحات وبلاگ
نویسنده: امیدرضا ریاحی - ۱۳٩٤/٦/۱٦

مقدمه

حوادث فضاهای بسته در بیشتر موارد، منجر به مرگ و یا صدمات شدید می گردد. اکثر قربانیان و مصدومین افرادی بوده اند که سعی در نجات همکاران خود داشتند و به طوری که گفته شده است به ازاء هر نفری که در فضای بسته کشته می شود نزدیک به 2 نفر از افرادی که برای کمک به او اقدام می کنند نیز کشته خواهند شد.

مطالعات نشان می دهد از 276 حادثه مربوط به فضای بسته در طی سه سال،  234 مورد منجر به مرگ و 193 مورد  منجر به صدمات شدید شده است. بنابراین در هر حادثه اتفاق افتاده در فضاهای بسته، یک جراحت یا یک مرگ وجود ندارد بلکه در هر حادثه، چندین مرگ و صدمات شدید ممکن است به وجود آیند. آمار نشان می دهد که به طور متوسط در انگلستان، در هرسال 15 مورد مرگ به دلیل کار کردن در فضاهای بسته اتفاق می افتد. به طوری که تخمین زده می شود، سالیانه میلیون ها کارگر در معرض خطر کار در فضاهای بسته قرار دارند و تحقیقات نشان می دهد اغلب کسانی که در چنین محیط هایی شاغل هستند خود تشخیص نمی دهند که در داخل فضای بسته کار می کنند.

در یک تعریف کلی، فضای بسته به  محوطه ای اطلاق می گردد که کاملا یا تا حدودی محصور بوده و درآن، احتمال زیادی برای ایجاد صدمات جدی و یا مرگ در اثر شرایط خطرناک وجود دارد. یک فضای بسته دارای چند مشخصه است:1) ورودی های محدود برای داخل و خارج شدن، 2) عدم طراحی محل جهت توقف دائم افراد، 3) تهویه طبیعی ناکافی و 4) سمی و خطرناک بودن اتمسفر آن.

تشخیص بسته بودن فضا برای برخی از مکان ها مانند مخازن و ظروف محصور، بسیار راحت است اما در برخی دیگر، مانند فضای بالای اتاق ها و یا مناطق زیر برزنت ها، ممکن است کمی نامشخص باشد در حالی که در تمام موارد، خطرات یکسانی وجود دارد.

برخی از فضا های بسته که ممکن است به اشتباه تشخیص داده نشوند عبارتند از: مخازن، داخل مجاری، لوله ها وکانال ها، کوره ها، چاله ها، کانتینرها، کانال های فاضلاب زیر زمینی، گودال های گودبرداری شده و حصارهای موقت که با برزنت و امثالهم ایجاد می شود.

خطرات فضای بسته را در ادامه مطلب دنبال فرمایید


 

خطرات فضای بسته

خطرات فضای بسته به طور خلاصه عبارتند از: وجود اتمسفر خطرناک، لغزیدن روی سطوح، برخورد با موانع موجود در داخل محیط، نور ودید ضعیف، سروصدا و گرمای بیش از حد، غرق شدن در نقاط عمیق(مایعات و مواد ناهمگیر)، وجود مواد رادیو اکتیو، سقوط اشیاء، سقوط از ارتفاع، خطرات مربوط به تجهیزات و ماشین آلات (مخلوط کن ها، مبدل های حرارتی و ....)، مواد پیروفوریک، راهروها و مواد خورنده، وجود عوامل میکروبی( باکتری ها، قارچ ها و غیره) و حیوانات(مار و.....). در این نوشته، اتمسفر خطرناک در فضاهای بسته به عنوان یکی از مهمترین عوامل ایجاد حادثه مورد بحث قرار می گیرد.

اتمسفر فضای بسته به دلیل وجود موادی که ممکن است در آن حضور داشته باشند و یا کارهای که باید در داخل آن انجام شود گاهی بسیار خطرناک می گردد. تهویه ضعیف در این اماکن باعث افزایش غلطت موادی می شود که به طور معمول مقادیرشان ممکن است بسیار جزیی باشد. به طورکلی خطرات ناشی از اتمسفر این اماکن را می توان به چند دسته تقسیم نمود: 1)کاهش غلظت اکسیژن،2)افزایش بیش از حد غلظت اکسیژن، 3) وجود مواد  قابل اشتعال و انفجار، 4) وجود ترکیبات سمی.

در صورتی که اندازه گیری و ارزشیابی درست و همچنین اقدامات صحیح ایمنی برای ورود و کارکردن در این فضاها صورت نگیرد وقوع حوادث جدی و مرگباری حتمی است.

 

کاهش غلظت اکسیژن

اکسیژن موجود در فضاهای بسته ممکن است به دلایل جایگزینی یا حذف کاهش یابد. به عنوان مثال، در هنگامی که گازهای قابل اشتعال و انفجار در غلظت های خطرناک در این قبیل محیط ها وجود داشته باشند گازهای بی اثری را مانند نیتروژن به داخل محیط تزریق می کنند تا غلظت گازهای قابل انفجار به کمتر از حد خطرناک تقلیل یابد. در چنین شرایطی، نیتروژن جایگزین اکسیژن می گردد و مقدار آن را در محیط کاهش می دهد. همچنین اکسیژن می تواند به علت انجام فرایندهایی مانند جوشکاری و یا به علت واکنش های شیمیایی (مانندزنگ زدگی داخل تانک) در داخل فضای بسته کاهش یابد.

 کاهش اکسیژن به عنوان بزرگترین عامل خطر در فضاهای بسته به حساب می آید زیرا در غلظت های پایین این عنصر، افراد مستعد خفگی بوده و بطور ناگهانی دچار کاهش هوشیاری می­شوند. شخصی که از اکسیژن کافی برخوردار نیست ممکن است قادر به حرکت نباشد و نتواند خود را از مهلکه نجات دهد و اگر سریعا از محل خارج نشود خواهد مرد. علایمی که مصدوم در نتیجه کاهش اکسیژن موجود در هوا نشان خواهد داد به شرح جدول زیر می توان خلاصه نمود.

 

 

علایم کلنیکی ناشی از تماس با مقادیر مختلف اکسیژن

 

علایم کلنیکی

درصد  اکسیژن

حداکثر مقدار قابل قبول

23.5

حد معمول اکسیژن در هوا

21

حداقل مقدار قابل قبول

19.5

اولین علایم خفگی،کاهش توانایی انجام کار، بروز اختلالات قلبی و ریوی

19-15

کاهش قدرت تصمیم گیری، گرفتگی عضلات، مشکلات تنفسی

15-12

کاهش سرعت و عمق تنفس،  بنفش شدن لب ها ،کاهش قدرت تصمیم گیری

12-10

کاهش قدرت بدنی، سیانوزه شدن صورت، عدم توانایی راه رفتن، غش و ضعف، بیهوشی

10-8

در 6 دقیقه ی اول احتمال 50%مرگ و در 8 دقیقه ی اول احتمال 100%مرگ

8-6

کما در عرض 40 ثانیه،تشنج، ایست تنفسی،مرگ

6-4

 

 

افزایش بیش از حد غلظت اکسیژن

افزایش اکسیژن درفضای بسته، به علت نشت آن از سیلندرها در هنگام جوشکاری اکسی استیلن و یا نشت از دیگر منابع موجود در محل اتفاق می افتد. پر واضح است که اکسیژن در غلظت های بالا، ریسک حریق و انفجار را افزایش می دهد. به همین دلیل هم چنانچه اکسیژن محیط به بیش از 23درصد برسد باید سیستم های پایش را به طریقی طراحی نمود که اعلام خطر کنند.

 

وجود گازهای قابل اشتعال و انفجار  

تراکم یک گاز قابل اشتعال و انفجار در محدوده­ای بین حدود پایین (LEL1) و بالای (UEL2) انفجار، با یک جرقه منجر به ایجاد حریق یا انفجار شده و می تواند سبب مرگ و یا جراحات شدیدی گردد. افزایش بیش از حد غلظت اکسیژن باعث وسیع شدن دامنه بین حد پایین و بالای انفجار شده و احتمال حریق را افزایش می دهد.

 حریق داخل یک فضای بسته به علت آن که در این فضاها، راه های محدودی برای خروج دود و گرمای حاصل از احتراق وجود دارد خطرناک تر می­باشد و کاهش اکسیژن به همراه افزایش سریع دود و حرارت، باعث بی هوشی شخص شده و توانایی فرار را از او می گیرد. لازم به ذکر است که بیشتر هیدروکربن ها، علاوه بر اینکه باعث حریق و انفجار می شوند  دارای خاصیت مخدر و بیهوشی آور نیزهستند. این مواد خیلی سریع عمل می کنند به طوری که گاهی با چهارمین تنفس فرد به دلیل دپرسیون سیستم عصب مرکزی، بی هوش می شود.

 

وجود مواد سمی

مواد سمی بسته به نوع ماده، مدت زمان مواجهه، راه ورود به بدن و حساسیت شخص، اثرات متفاوتی را بر سلامت افراد باقی می گذارند. این اثرات از  یک خارش موضعی مختصر تا مرگ متفاوت است. بعضی از مواد سمی که به طور معمول در فضای بسته وجود دارند عبارتند از: هیدروژن سولفوره، هیدروژن فلورید، هیدروژن برومید، هیدروژن سیانید، کلر، حلال های آلی، تترااتیل سرب، فیوم های جوشکاری و .....

به علت تهویه طبیعی ضعیف در فضاهای بسته، غلظت های بالایی از مواد سمی در این اماکن وجود دارند به طوری که به علت وجود بعضی از مواد، هوای داخل فضای بسته به قدری سمی می شود که مانع فرار فرد به محوطه خارج می شود و در نهایت منجر به مرگ وی می گردد.

  

شرایط ورود به فضاهای محصور

 با توجه به موارد فوق، قبل از ورود به این قبیل فضاها، ارزشیابی هوا از نظر داشتن اکسیژن کافی (5/19 درصد) و عدم وجود گازهای قابل اشتعال  و دیگر گازهای سمی ضروری است. دیاگرام زیر شرایط ورود به فضاهای محبوس را به شرط عدم وجود گازهای سمی نشان می دهد. البته باید در نظر داشت که این دیاگرام، تنها اجازه ورود به فضای بسته را می دهد و برای انجام کارهایی همچون کار گرم در داخل اماکن مذکور، احتیاج به ارزشیابی دیگری است.

 

دیاگرام ورود به فضاهای بسته به شرط عدم وجود گازهای سمی

 

 

اکسیژن

گازهای قابل اشتعال

گازهای سمی

ورود بدون نیاز به وسایل تنفسی

%20.8

LEL % 10>

AOE3-TWA %10>

ارزیابی ریسک برای استفاده از وسایل تنفسی

%23.5 – 19.5

LEL % 20>

AOE-STEL >

نا ایمن – اجازه ورود داده نشود

%23.5< و یا %19.5>

LEL %20<

AOE-STEL <

 

 غلظت گازهای قابل اشتعال در فضاهای محبوس باید کمتر از LEL %10 باشد در غلظت بیشتر از LEL %20 کار باید متوقف شده و افراد از محیط خارج گردند. در هنگامی که تراکم گازهای قابل انفجار به بیش از LEL%20  رسیده باشد باید با تزریق گازهای خنثی مثل نیترو‍ژن سبب کاهش غلظت آنها شد و هنگامی که مشکل در افزایش غلظت گازهای سمی باشد باید ورود به محل با استفاده از  ماسک های رساننده هوا صورت پذیرد. در محل هایی که کمبود اکسیژن وجود دارد می توان توسط یک دمنده هوا را به داخل محل تزریق نمود. در این مواقع، قبل از پایین رفتن به درون فضا تا بیرون آمدن از آن، باید عمل تهویه ادامه داشته باشد.

 فردی که وارد فضای بسته می شود باید یک کمربند ایمنی مورد تایید با یک طناب متصل به آن بپوشد. انتهای آزاد طناب باید خارج از نقطه ورودی محکم شده و حداقل یک فرد به طور آماده در خارج از محفظه حاضر باشد و یک شخص دیگر نیز در معرض دید و یا پیغام از فرد آماده  قرار گیرد و ارتباطات منظمی بین فرد حاضر و شخص وارد شده به محفظه برقرار گردد. فرد آماده نیز باید تجهیزات مناسب و حفاظتی به همراه داشته باشد تا در صورت لزوم استفاده نماید. آموزش کمک های اولیه به ویژه CPR4 برای این افراد ضروری است.

 چنانچه قسمت ورودی از طریق یک دریچه فوقانی تعبیه شده باشد از ابزار بالا رونده و یا قلابی که شخص را در وضعیت قائم نگهدارد باید استفاده شود و اگر محفظه دارای اتمسفری از مواد منفجره و آتش گیر است یا احتمال وجود مواد مذکور وجود دارد نباید از هیچگونه ابزار یا تجهیزاتی که ممکن است منبع جرقه باشد استفاده نمود.

 

اندازه گیری گازها در فضاهای بسته

اغلب دتکتورهای پرتابل که برای اندازه گیری گازهای قابل اشتعال به کار می روند براساس احتراق کاتالیتیکی گاز قابل احتراق روی یک فیلامان حرارتی (معمولا پلاتین) کار می کنند. کار آنها هنگامی دقیق است که مقدار اکسیژن در هوا تقریبا %21 باشد در غیر این صورت، یعنی ناکافی بودن اکسیژن، اندازه گیری دقیق نخواهد بود. از این رو ابتدا باید مقدار اکسیژن محیط سنجیده شود.  قرائت مقادیر کم اکسیژن به معنای حضور یک آلاینده دیگر است و علت آن این است که هرگاه ماده گازی شکل دیگری در محیط حضور داشته باشد جایگزین هوا (نیتروژن و اکسیژن) گشته و سبب می شود که مقدار اکسیژن کمتر از %20 گردد. مثلا، اگر مقدار اکسیژن %19 قرائت شود آن اتمسفر دارای %8.7 از یک آلاینده دیگر است. (نسبت نیتروژن به اکسیژن در هوا در شرایط طبیعی %79.2 به %20.8 است).

 لازم به ذکر است که برخی از مواد سمی مانند هیدروژن سولفوره در غلظت های بسیار کم، اگرچه تغییرات محسوسی را در غلظت اکسیژن به وجود نمی آورند ولی اتمسفرهای خطرناکی را ایجاد می نمایند از این رو نمی توان بر اساس اندازه گیری اکسیژن حکم به سالم بودن اتمسفر نمود. به عبارت دیگر قبل از ورود به داخل فضاهای محصور، در صورتی که احتمال گازهای سمی وجود دارد باید نسبت به اندازه گیری آنها نیز اقدام شود.

 دتکتور گازهای قابل اشتعال را باید بر اساس نظر سازنده آن خوب نگهداری، کالیبره و مورد استفاده قرار داد تا نتایج دقیقی عاید گردد. لازم به ذکر است که هیچگاه نباید از دتکتورهایی که بر اساس تغییر رنگ کار می نمایند مانند لوله های گازیاب برای اندازه گیری LEL استفاده کرد. همچنین دتکتورهای گازهای قابل احتراق نیز نباید برای اندازه گیری مواد سمی بکار روند زیرا این دتکتورها قادر به تعیین مقدار مواد سمی در مقادیر خیلی کم که ممکن است باعث مسمومیت شوند نیستند.

 نکته دیگر اینکه تعدادی از گازها ممکن است در هنگام استفاده از یک دتکتور اثرات تداخلی داشته باشند و سبب نتایج غیر دقیق شوند. برای مثال دتکتورهای ساخت شرکت دراگر5 برای اندازه گیری اسید استیک، بر اساس تغییر رنگ لوله به رنگ زرد طراحی شده اند ولی نه تنها در حضور اسید استیک، بلکه در حضور دی اکسیدسولفور نیز تغییر رنگ می دهند از این رو در حضور آلاینده مذکور، اندازه گیری اسید استیک دقیق نخواهد بود. در نتیجه باید با توجه به اطلاعاتی که توسط سازنده دتکتورها ارائه می شود دتکتور مناسبی را برای تعیین مقدار صحیح مواد سمی انتخاب نمود.

نویسنده: مهندس حاجی قاسمخان

منبع:

 1- Institution of Chemical Engineers (IChemE), Confined Space Entry, London, UK, 2005

 

 ***

 

1- Lower Explosive Limit

2- Upper Explosive Limit

3- Allowable Occupational Exposure

4- Cardiac Pulmonary Resuscitation

5- Drager

امیدرضا ریاحی
Instagram: @OmidRezaRiahi Telegram:@OmidRezaRiahi Channel in Telegram: @SafetyFirstGroup
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :


Google Groups
اشتراك در Safety First
:نشانی پست الکترونیک
بازدید از این گروه
Click to join Safety-First

Click to join Safety-First

Construction Safety Software Corporation - Construction Safety Software Corporation